آشنایی با مهمترین نظریات فلسفی ملاصدرا

نظریات فلسفی ملاصدرا را بیشتر باید در حوزه اصالت وجود و ماهیت جستجو کرد. او در این رابطه با استادش یعنی میرداماد نزاع و مخالفت هایی نیز داشت

آشنایی با مهمترین نظریات فلسفی ملاصدرا

سرویس علوم - صدرالدین محمد بن ابراهیم قوام شیرازی (ملاصدرا) طبق نظر بسیاری از اهل فن، یکی از بهترین فیلسوفان تاریخ ایران بوده است. اصالت وجود و اصالت ماهیت از جمله موضوعات فلسفی به شمار می آیند که ملاصدرا به طور مفصل به آنها پرداخته است. در این مطلب ضمن بیان یک بیوگرافی مختصر از ملاصدرا، نظریات فلسفی اش را با هم مرور می کنیم.

زندگینامه ملاصدرا

صدرالدین محمد بن ابراهیم قوام شیرازی (ملاصدرا) در نهم جمادی الاول سال 979 قمری مطابق هفدهم مهر ماه 950 شمسی در شهر شیراز زاده شد. ملاصدرا در مکتب خانه ای در شیراز مشغول تحصیل بود اما دو اتفاق باعث تعلیق تحصیل او شد، اول وفات ملا عبدالرزاق ابرقویی (استاد صرف و نحو صدرا) و دوم وفات شاه تهماسب اول صفوی و تاج گذاری شاه اسماعیل دوم صفوی. این اتفاق باعث هرج و مرج در ایران و شیراز شد و به همین ترتیب، نگرانی ابراهیم قوام (پدر صدرا) بیشتر شده و لاجرم به جنوب کشور کوچ کردند. پس از مرگ یا کشته شدن شاه اسماعیل دوم و شروع حکومت شاه عباس کمی اوضاع کشور آرام گرفت و ابراهیم قوام و خانواده به شیراز بازگشتند.

او در نوجوانی در مدرسه صدر خواجو اصفهان در محضر اساتیدی چون شیخ بهائی، میرداماد و میرفندرسکی درس های فقه و حدیث و تفسیر و حکمت شرق و غرب و... خواند و تاجایی پیشرفت کرد که از اساتید مهم اصفهان شد. زمانی که شاه عباس اول پایتخت حکومت خود را از قزوین به اصفهان منتقل کرد، شاه با علمای اصفهان خصوصا ملاصدرا و شیخ بهائی نیز بیشتر آشنا شد و آنها را تکریم کرد. شاه از محبوبیت کم نظیری که مردم اصفهان به او داشتند متعجب بود. ملاصدرا پیروز به کسب درجه اجتهاد و تدریس شد اما نظریات او در فقه و تفسیر با مدرسین و روحانیون آن موقع بسیار متفاوت بود، لذا جمعی از روحانیون او را بدعت گذار و مرتد خواندند و از محبوبیت او کاستند. همین باعث شد علیرغم علاقه شاه به ملاصدرا، او را به اطراف اصفهان تبعید نمایند.

تفاوت علم و فلسفه چیست؟ 9 تفاوت اساسی در مفهوم و تعریف

مهم ترین نظرات فلسفی صدرا

اصالت وجود

ابتدا باید با تعاریف وجود و ماهیت آشنا شویم.

وجود یعنی بودن و هستیِ هر چیزی فارق از چگونه بودنش. به عنوان مثال وقتی ما می گوییم این قلم است، واژه است وجود قلم را می رساند درحالیکه هنوز نمی دانیم کدام قلم یا قلمی با چه رنگ! این یعنی ما به هستی چیزی پی می بریم.

ماهیت چیستیِ هرچیز و چگونگی آن است، یعنی آنچه بر وجود سوار می گردد. ماهیت چیزی است که وجودها را از هم متمایز می نماید، مثلا وقتی می گوییم این قلم است یعنی چیزی به نام قلم (ماهیت) است و خصوصیات ویژه ای دارد. واژه است در دو جمله قلم است و کاغذ است، یکی دیده می گردد اما قلم و کاغذ دو ماهیت جداگانه هستند. به بیان ساده تر، ماهیت پاسخی است که در مقابل سوال چیستی؟ می آید.

نزاع ملاصدرا و استادش میرداماد بر سر اصالت وجود یا ماهیت

از نظر میرداماد، اصالت با ماهیت است؛ بدین معنا که ماهیت عینیت و خارجیت دارد و به وسیله آن می توان پی به وجود برد. آنچه ما ابتدا با آن روبرو می شویم ماهیت است و سپس ذهن وجود را بواسطه ماهیت انتزاع می نماید. از نظر ایشان ماهیت است که واقعیت شیء را نشان می دهد.

یکی از ادله قائلین به اصالت ماهیت

زمانی که سیمرغ را در ذهن متصور می شویم، یعنی ماهیتی را تصور نموده ایم فارغ از وجودش! این یعنی نمی توانیم راجع به وجود آن موجود سخن بگوییم زیرا سیمرغ وجود خارجی ندارد اما می توانیم ماهیتش را در ذهن متصور شویم.

نقد ملاصدرا به میرداماد

اما از نظر ملاصدرا وجود در فهم مشترک و در حقیقت واحد است:

از نظر ملاصدرا ماهیات کثیر و مختلف اند در حالی که وجود امری واحد و مشترک است. ماهیت قلم غیر از ماهیت کاغذ بوده و ماهیت یک انسان دیگر غیر از ماهیت من است. اگر فرض کنیم اصالت با ماهیت بوده و ماهیت است که واقعیت دنیا را شکل داده، در اینصورت دنیا برای ما قابل فهم نیست زیرا ماهیت ها متفاوت و متمایز از یکدیگر هستند و این با فهم مشترک ما از دنیا متناقض است.

با این حال مفهوم وجود واحد است و درباره هر چیز به کار می رود. مثلا وقتی می گوییم قلم است، کاغذ است، انسان است؛ در هر سه جمله و هرسه گزاره واژه هست که وجود را تعریف می نماید یکیست در حالی که قلم و کاغذ و انسان سه ماهیت مختلف و متفاوت هستند؛ پس اصلالت با وجود تعریف می گردد زیرا این وجود است که واقعیت دنیا را می سازد.

تشکیک وجود

از دیگر نظرات مهم فلسفی ملاصدرا تشکیک وجود به حساب می آید:

با مفهوم وجود قبلا آشنا شده ایم، اما تشکیک به معنای مرتبه یا اولویت است. به عنوان مثال وقتی می گوییم عسل شیرین و شکر شیرین است، عسل و شکر در شیرینی مشترک هستند اما شیرینی عسل بیشتر از شکر است. پس شیرینی در عسل و شکر مشکک یا دارای تشکیک خواهد بود.

ملاصدرا می گوید اگرچه وجود حقیقتی واحد است اما شدت و ضعف دارد و مشکک است. با این که موجودات در اصلِ وجود با هم مشترک هستند و وحدت دارند، اما در مرتبه وجودی خود دارای شدت و ضعف هستند. به عنوان مثال به نور توجه کنید. نورها در اصل یکی است چه از خورشید باشد و چه لامپ های کوچک! بالاخره نور است اما تفاوت در شدت و ضعف آن نور به وجود می آید. نور خورشید بسیار شدید تر از نور لامپ کوچک است، پس در شدت نور باهم تفاوت دارند. علت کثرات و تعدد موجودات نیز همین تشکیک وجود یعنی شدت و ضعف در وجود است.

گرچه برخیزد ز آب بحر موجب بی شمار

کثرت اندر موج باشد لیک آبی بیش نیست

این نظریه (تشکیک وجود) در عین حال که وحدت و یکی بودنِ وجودِ موجودات را اثبات می نماید، دلیل کثرت و تعدد آنها را نیز در خود دارد. به همین علت نام دیگر این نظریه وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت است.

تناسخ چیست؟ + 4 مفهوم برای درک فلسفه تناسخ

حرکت جوهری

یکی دیگر از نظریات مهم فلسفی ملاصدرا حرکت جوهری است. جوهر در فلسفه ارسطو نیز مربوط به همین موضوع است. حالا با دو مفهوم جوهر و عرض آشنا می شویم.

مفهوم جوهر و عرض

یک موم تازه را تصور کنید که بر درخت دیده گردد. آن موم سخت بوده و شکل دارد. همچنین بوی خاصی داده و اگر با چوبی به آن ضربه بزنیم صدا می دهد. حال تصور کنید آن موم را بر آتشی بگذاریم تا شکل خود را از دست دهد. اکنون دیگر این موم مانند قبل نیست یعنی ویژگی های قبل خود را از دست داده و دیگر سخت نیست و شکل و بوی آن تغییر نموده و دیگر ضربه پذیر نیست. آیا این موم همان موم اولیه است؟ عقل ما این موم را همان موم اولیه می داند با این تفاوت که دیگر اوصاف پیش را از دست داده است و اوصاف جدیدی به دست آورده.

در این مثال موم جوهر است و اوصافی که در آن تغییر کرد، عرض به شمار می آید؛ زیرا هرچه آن اوصاف تغییر کند موم همان موم است پس جوهر چیزی است که ثابت است و لایتغیر اما عرض می تواند تغییر کند بدون آنکه چیزی از جوهر بکاهد یا بیافزاید.

حکمای پیش از ملاصدرا بر این نظر بودند که حرکت تنها در اعراض رخ می دهد و جوهر اشیا ثابت است؛ به همین دلیل در آن موقع این نظریه بسیار عجیب بود و باعث برانگیخته شدن بسیاری از علماء شد.

موجود ثابت و موجود متغیر

اما ملاصدرا موجود را به دو نوع تقسیم می نماید:

  • موجود ثابت
  • موجود متغیر

موجود ثابت در یک مرتبه خاص قرار گرفته و متغیر نیست به همین دلیل از عالم طبیعت ماده برتر است. او این موجودات را فرشتگان و موجودات ماورای طبیعی می داند، اما موجود متغیر ثبات ندارد و وجود او جاری و سیال است. دنیا ماده وجودی متغیر و رو به تکامل دارد و هیچ ثباتی در دنیا یافت نمی گردد و همه موجودات رو به سیر صعود یا نزول هستند و حرکت در جوهر ایشان نیز رخ می دهد.

در آخر

ملاصدرا به دلیل نبوغ خود در علوم حوزوی و فلسفه توانست نام خود را کنار فیلسوفان اسلامی جاودان کند. فلسفه او را بسیار نزدیک به عرفان و کلام می دانند. به همین جهت، نظریات او مانند حرکت جوهری که شرح داده شد در عرفان نظری نیز مطرح می گردد. از اصلی ترین کتب وی، کتاب الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الاربعة، المشاعر، مفاتیح الغیب و ... است. یکی دیگر از بزرگان فلسفه دنیا بدون شک نیچه است. اگر شما نیز علاقه مند به آنالیز نظریات او هستید، پیشنهاد می کنیم بیوگرافی فریدریش نیچه را مطالعه کنید. در سرانجام، منتظر دریافت سوالات، دیدگاه ها و تجربیات شما در مورد ملاصدرا و نظریات فلسفی اش هستیم.

منبع: ستاره

به "آشنایی با مهمترین نظریات فلسفی ملاصدرا" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "آشنایی با مهمترین نظریات فلسفی ملاصدرا"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید